तिहारमा घरका आँगनमा दियो बल्छन् र सयपत्री र मखमली फूलले घर सजिन्छन्। देउसी–भैलोका स्वर गाउँदेखि सहरसम्म सुनिन्छन्। युट्युबमा नयाँ गीत सार्वजनिक हुन्छन्, सामाजिक सञ्जालमा रील बन्छन्, मञ्चमा नृत्य प्रस्तुत हुन्छन्। प्रविधिले तिहारलाई झन् रंगीन बनाएको छ। तर यही रंगीनताबीच एउटा प्रश्न रहन्छ: भैलीको पुरानो आत्मा कहाँ छ?

कुनै समय भैली गाउँको सामूहिक जीवनको सांस्कृतिक उत्सव थियो। घरघरमा पुगेर गीत गाउने, घरधनीको सुख–समृद्धिको कामना गर्ने, आशीर्वाद दिने, हाँसो–ठट्टा गर्ने र दक्षिणा ग्रहण गर्ने परम्परा थियो। गीतमा स्थानीय बोली, गाउँको भूगोल, खेतीपाती र पारिवारिक सम्बन्धका कथा हुन्थे, र ताल मादल र झ्याम्टाले दिन्थे।

आज भैलीको नाममा गीतको बाढी छ। आधुनिक वाद्ययन्त्र, डिजिटल बिट, र्‍याप, पप र आकर्षक भिडियोले यसको प्रस्तुति फेरिएको छ। परिवर्तन आफैँमा समस्या होइन। लोकसंस्कृति समयसँगै बदलिन्छ। तर परिवर्तनको नाममा पहिचान नै विस्थापित हुन थालेको हो भने प्रश्न उठाउनैपर्छ। मादलको ताललाई डिजिटल बिटले विस्थापित गर्दैमा संस्कृति आधुनिक हुँदैन। भैलीको नाममा बजारको स्वाद पस्किंदैमा लोकसंस्कृतिको संरक्षण पनि हुँदैन।

मेरो आपत्ति लोकसंस्कृतिको नाममा हुने सिर्जनात्मक आलस्य, सांस्कृतिक सतहीपन र श्रेय हडप्ने प्रवृत्तिमा हो, आधुनिक संगीतमा होइन।

मौखिक परम्पराको सामूहिक आवाज

‘भैलिनी आईन् आँगन’ जस्ता भाकामा भैलीको सामूहिक सांस्कृतिक स्वर सुनिन्छ। यो कुनै एक गीतकारले निश्चित मितिमा लेखेर बजारमा ल्याएको गीत मात्र होइन। मौखिक परम्परामा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको भैलो अभिव्यक्ति हो। ठाउँअनुसार शब्द र धुन फरक हुन सक्छन्। स्थानीय समूहले आफ्नै परिवेशअनुसार पंक्ति थप्ने, बदल्ने र नयाँ सन्दर्भ जोड्ने गर्छन्।

त्यसैले यसको मूल मौखिक स्वरूपमा कुनै एक व्यक्तिलाई निर्विवाद सर्जक घोषणा गर्नु उचित हुँदैन। यसको सर्जकत्व समुदायसँग जोडिन्छ। स्थानीय गायक, गायिका र पुस्तौँदेखि गाउने समूह यसका संरक्षक हुन्। तर यही लोकभाका कुनै कलाकारले रेकर्ड गर्छ, नयाँ संगीत संयोजन गर्छ वा नयाँ शैलीमा प्रस्तुत गर्छ भने त्यस संस्करणमा संलग्न व्यक्तिहरूको योगदान स्पष्ट उल्लेख हुनुपर्छ।

म्युजिक नेपालसँग सम्बन्धित ‘हाम्रो भाका हाम्रो संस्कृति–२’ को ‘देउसी गीत’ संस्करणमा नवीन खड्का, पुस्तका खड्का, बलराम समाल र अञ्जना गुरुङको स्वर रहेको विवरण हेमन्त कान्छा रसाइलीले आफ्नो सारङ्गी कभरको विवरणमा उल्लेख गरेका छन्। तर उपलब्ध विवरणले मूल गीतका शब्द संकलक, संगीत संयोजक र पहिलो रेकर्डिङको मिति स्पष्ट गर्दैन।

लोकगीत संकलन गर्नु र लोकगीतको मूल सर्जक हुनु एउटै कुरा होइन। संकलकको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर त्यसले समुदायको मौखिक सम्पदामाथि एकल स्वामित्व स्थापित गर्दैन।

‘देउसी रे’ पनि सामूहिक सवाल–जवाफ र सहभागिताको परम्परासँग जोडिएको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। तर यसको रेकर्डेड इतिहासमा आधुनिक प्रयोगको रोचक पक्ष पनि छ। कान्तिपुरको अभिलेखअनुसार सन् १९९८ आसपास अर्थात् २०५५ सालतिर रेकर्ड भएको चर्चित ‘देउसी रे भन’ गीतमा सञ्जय श्रेष्ठ र सुनील उप्रेतीको शब्द, सुनील उप्रेतीको संगीत तथा सञ्जय श्रेष्ठ, सुनील उप्रेती, राजकुमार जोशी र प्रकाशचन्द्र श्रेष्ठको स्वर रहेको थियो। त्यस समय देउसी गीतमा रेगे शैली प्रयोग गर्नु नयाँ प्रयोग मानिएको थियो।

यसले देखाउँछ कि लोकसंगीतमा आधुनिक प्रयोग आजको पुस्ताले मात्रै भित्र्याएको होइन; देउसीको सांगीतिक परम्परा पहिलेदेखि नै नयाँ शैलीसँग संवाद गर्दै आएको छ। २०८० सालमा यही गीतको अर्को संस्करण सार्वजनिक हुनु पनि पुरानो सिर्जनालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयास हो। तर पुनःरेकर्डिङ गर्दा मूल सिर्जनाको श्रेय र नयाँ संयोजनको श्रेय अलग-अलग उल्लेख गर्नुपर्ने दायित्व रहन्छ।

चलचित्रको गीत र लोकभाकाबीचको भिन्नता

‘दियो बाली साँझको’ नेपाली तिहार संगीतको लोकप्रिय सिर्जनामध्ये एक हो। चलचित्र चिनो (२०४८/सन् १९९१) सँग जोडिएको यस गीतमा रञ्जित गजमेरको संगीत र आशा भोसलेको स्वर रहेको छ। यसले तिहारको साँझ, दीप र उत्सवी वातावरणलाई चलचित्र संगीतको माध्यमबाट जनमानसमा स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो।

तर यसको गीतकारको श्रेयमा सार्वजनिक स्रोतहरूबीच मतभेद छ। कान्तिपुरको विवरणले कुसुम गजमेरलाई गीतकार मानेको छ भने नागरिकको समाचारमा तुलसी घिमिरेको नाम उल्लेख छ। मूल फिल्मको आधिकारिक क्रेडिट वा निर्माण अभिलेखबाट पुष्टि नभएसम्म यसलाई अन्तिम तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।

यो अन्योलले हाम्रो संगीत उद्योगको अभिलेख राख्ने संस्कृतिमाथि प्रश्न उठाउँछ, जसमा लोकप्रिय गीतको सर्जकबारे समेत स्पष्ट अभिलेख छैन।

लोकप्रिय हुनु र लोकगीत हुनु एउटै होइन। चलचित्रका लागि रचिएको गीत र समुदायको मौखिक लोकभाका फरक विधा हुन्। ‘दियो बाली साँझको’ लोकप्रिय चलचित्र गीत हो; यसको सांस्कृतिक महत्त्वलाई सम्मान गर्दा पनि यसलाई सम्पूर्ण नेपाली भैलीको प्रतिनिधि मान्न मिल्दैन। राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित एउटा गीतको छायामा गाउँगाउँमा रहेका असंख्य स्थानीय भाका ओझेलमा परेका छन् कि छैनन् भन्ने बहस पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

‘मादल झ्याम्टा बोकी–झिलिमिली’ शीर्षकको गीतको उपलब्ध संगीत सूचीमा भानु ओलीको नाम कलाकारका रूपमा उल्लेख छ। तर यसको मूल गीतकार, संगीतकार, संकलक र पहिलो प्रकाशन मिति स्पष्ट छैन। गीतको शीर्षक र कलाकारको नाम भेटिनु मात्र पर्याप्त अभिलेख होइन। शब्द कसले लेख्यो? धुन कसले बनायो? मौलिक भाका हो कि संकलित? पहिलोपटक कहिले रेकर्ड भयो? यस्ता प्रश्नको उत्तर सुरक्षित हुनु आवश्यक छ।

मादल र झ्याम्टा प्रयोग हुँदैमा कुनै गीत स्वतः मौलिक लोकगीत बन्दैन। लोकवाद्यको आवाज सजावटका लागि राख्नु र त्यसलाई गीतको सांगीतिक संरचनामा स्वाभाविक रूपमा समेट्नु फरक कुरा हो। लोकगीतको आत्मा वाद्ययन्त्रमा मात्र बस्दैन; त्यो लयको स्वाभाविकता, गायन शैली, भाषिक मिठास, सामूहिकता र सामाजिक सन्दर्भमा बाँचेको हुन्छ।

बजारको आवाज र सांस्कृतिक विवाद

लोकसंस्कृति बजारबाट अलग रहन सक्दैन। कलाकारले सिर्जना गर्छन्, गीत रेकर्ड हुन्छन्, भिडियो बन्छन् र श्रोतासम्म पुग्छन्। तर बजारको लोकप्रियता नै सिर्जनाको गुणस्तरको प्रमाण बन्न थालेपछि समस्या सुरु हुन्छ।

दुर्गेश थापाको ‘ह्याप्पी तिहार, चिसो बियर’ सन् २०१९ मा सार्वजनिक भएपछि विवादमा परेको थियो। गीतमाथि आपत्तिजनक र भ्रामक सन्देश दिएको आरोप लगाउँदै उजुरी परेपछि प्रहरीले थापालाई नियन्त्रणमा लिएको र भिडियो हटाउन लगाएको समाचार प्रकाशित भएका थिए। गीतका उपलब्ध द्वितीयक विवरणमा डीपी खनाल र दुर्गेश थापालाई शब्द तथा दुर्गेश थापालाई संगीतको श्रेय दिइएको छ। तर यसको आधिकारिक रेकर्डिङ क्रेडिटबाट अन्तिम पुष्टि आवश्यक छ।

यस घटनाले दुई प्रश्न उठाउँछ। कलाकारको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको सीमा कहाँसम्म हो? र सांस्कृतिक परम्परालाई चुनौती दिने सिर्जनामाथि समाजले कसरी प्रतिक्रिया जनाउने?

कलाकारलाई सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता चाहिन्छ। तर स्वतन्त्रताको अर्थ आलोचनाबाट उन्मुक्ति होइन। विवादले गीतलाई चर्चित बनाउन सक्छ, तर चर्चाको मात्रा र कलात्मक गुणस्तर एउटै मापन होइनन्। त्यस्तै, कुनै गीतलाई आपत्तिजनक ठानेर प्रहरी हस्तक्षेप गर्नु पनि सांस्कृतिक संरक्षणको दीर्घकालीन उपाय होइन। आलोचनाको जवाफ आलोचनाले दिनुपर्छ, नियन्त्रणले होइन।

लोकसंस्कृतिको रक्षाका नाममा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्नु र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका नाममा सिर्जनात्मक गैरजिम्मेवारीलाई महिमामण्डन गर्नु दुवै गलत हुन्।

नयाँ प्रयोगको सम्भावना

आधुनिक संगीत र लोकसंस्कृतिको सम्बन्ध सधैँ टकरावपूर्ण हुनुपर्छ भन्ने छैन। नयाँ पुस्ताले पुराना भाका नयाँ शैलीमा प्रस्तुत गर्न सक्छ। र्‍याप, पप वा अन्य विधासँग लोकलयको संयोजनले नयाँ सांगीतिक सम्भावना खोल्न सक्छ। तर त्यसको मूल्याङ्कन सिर्जनाको गुणस्तरका आधारमा हुनुपर्छ, नाम र प्रचारका आधारमा होइन।

‘बालेन सहर’ शीर्षकको देउसी–भैलो गीतबारे सार्वजनिक विवरणमा रेशम चौधरीको शब्द तथा संगीत र रेशम चौधरी, सोनु कुश्मी, लक्ष्मी राना तथा निर्मला देवी बस्नेतको स्वर उल्लेख छ। यसलाई र्‍याप मिश्रित देउसीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने हो भने र्‍यापको सामाजिक टिप्पणी र देउसीको सामूहिक सांस्कृतिक भावबीच कस्तो सम्बन्ध स्थापित भएको छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गीतको अडियोको सूक्ष्म परीक्षणबिना यसको सांगीतिक गुणस्तरबारे अन्तिम फैसला दिनु उचित हुँदैन।

त्यस्तै, चक्र बमको ‘देउसी भैलो देउडा’ गीतमा चक्र बमको शब्द, संगीत र अवधारणा तथा चक्र बम, अनिता चलाउने र लालबहादुर धामीको स्वर रहेको विवरण सार्वजनिक छ। देउडा लय र देउसी–भैलोको सांस्कृतिक भावलाई जोड्ने प्रयासले स्थानीय सांगीतिक पहिचानलाई नयाँ प्रस्तुतिमा ल्याउने सम्भावना देखाउँछ।

नयाँ धुन प्रयोग गर्नु सांस्कृतिक अपराध होइन, र परम्परालाई जस्ताको तस्तै राख्नु नै संरक्षण पनि होइन। तर नयाँ प्रयोगले पुरानो पहिचानलाई बुझ्नुपर्छ र त्यसको स्रोत र सन्दर्भलाई सम्मान गर्नुपर्छ। लोकसंस्कृतिलाई बजारमा बिक्ने नाम वा दृश्यमा सीमित गर्नु हुँदैन।

लोकगीतको सर्वाधिकार कसको?

भैलीसम्बन्धी बहसको अर्को गम्भीर पक्ष प्रतिलिपि अधिकार हो। नेपालको प्रतिलिपि अधिकार ऐन, २०५९ को दफा ४ ले लोकगीत, लोककथा र उखानजस्ता मौखिक लोकअभिव्यक्तिलाई सामान्यतः प्रतिलिपि अधिकार संरक्षणबाट अलग राखेको छ। तर दफा ३(२) ले लोकअभिव्यक्तिमा आधारित मौलिक अनुवाद, संयोजन, संकलन वा व्युत्पन्न सिर्जनालाई छुट्टै संरक्षण दिन सक्ने व्यवस्था गरेको छ।

यसको अर्थ पुस्तौँदेखि समुदायमा प्रचलित मूल लोकभाकालाई कुनै एक व्यक्तिले निजी सम्पत्ति घोषणा गर्न सक्दैन। तर कसैले त्यसलाई नयाँ ढङ्गले मौलिक संयोजन गरेको छ, नयाँ संगीत रेकर्ड गरेको छ वा मौलिक ध्वनिमुद्रण तयार गरेको छ भने त्यसमा सम्बन्धित सर्जक तथा अधिकारधनीको छुट्टै अधिकार हुन सक्छ।

त्यसैले तीन कुरा छुट्याउन आवश्यक छ: मूल लोकभाका सामुदायिक सांस्कृतिक सम्पदा हो; नयाँ सिर्जना तथा संयोजनमा गीतकार, संगीतकार, संकलक वा संयोजकको पहिचानयोग्य योगदान हुन्छ; र रेकर्डिङ तथा प्रस्तुतिमा गायक, वादक, ध्वनिमुद्रण निर्माता र अधिकार सम्झौतासँग सम्बन्धित अधिकार हुन्छन्।

गीतको भिडियोमा ‘सर्वाधिकार सुरक्षित’ लेख्दैमा त्यसमा प्रयोग भएको परम्परागत लोकभाकाको मूल स्वामित्व प्राप्त हुँदैन। त्यस्तै, लोकभाका भएकै कारण अरूको रेकर्डिङ, नयाँ संगीत संयोजन वा भिडियो अनुमति नलिई प्रयोग गर्न पाइन्छ भन्ने पनि होइन।

लोकगीतको स्रोत लुकाउनु, संकलकको योगदान मेटाउनु र अरूको रेकर्डिङलाई आफ्नै सिर्जनाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु सांस्कृतिक अन्याय हो। त्यसैले हरेक रेकर्डिङमा मूल स्रोत, संकलक, संयोजक, गीतकार, संगीतकार, गायक, रेकर्डिङ निर्माता र अधिकारधनीको विवरण स्पष्ट राखिनुपर्छ।

रैथाने भैलीको अभिलेख किन छैन?

बागलुङ र म्याग्दीका गाउँबस्तीमा स्थानीय बोली, भूगोल, खेतीपाती, पारिवारिक सम्बन्ध र सामुदायिक जीवनसँग जोडिएका भैलीका अनेक रूप छन्। तर ती गीतको व्यवस्थित अभिलेख कति छ? ज्येष्ठ नागरिकसँग रहेका मौलिक भाका कसले संकलन गरेको छ? स्थानीय कलाकारका धुन कसले रेकर्ड गरेको छ? कुन गीत कुन गाउँमा, कुन अवसरमा र कुन सन्दर्भमा गाइन्थ्यो भन्ने जानकारी कहाँ सुरक्षित छ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्ने काम अझै पर्याप्त भएको देखिँदैन। हामीले भैलीलाई तिहारको केही दिनको मनोरञ्जनका रूपमा मात्र हेरेका छौँ, जबकि यो स्थानीय इतिहास, भाषिक विविधता र सामूहिक जीवनको सांस्कृतिक अभिलेख पनि हो।

गाउँका ज्येष्ठ नागरिकसँग रहेका गीत संकलन गर्नुपर्छ, गायक–गायिकाको नाम टिपोट गर्नुपर्छ, र गीतको स्थानीय सन्दर्भ, अर्थ र धुन अभिलेख गर्नुपर्छ। पुराना भाका श्रव्य तथा दृश्य माध्यममा सुरक्षित राख्नुपर्छ र विद्यालयका विद्यार्थीलाई आफ्नै गाउँको भैली चिनाउनुपर्छ। स्थानीय सरकार र सांस्कृतिक संस्थाले वर्षमा एक दिन कार्यक्रम गरेर संस्कृति संरक्षण भएको दाबी गर्नु पर्याप्त हुँदैन। संरक्षण निरन्तर अनुसन्धान, संकलन, अभिलेखीकरण र पुस्तान्तरण हो।

भैलीलाई बचाउने हो भने यसको इतिहास मेटिन दिनु हुँदैन

पुराना गीत सबै उत्कृष्ट हुँदैनन्, नयाँ गीत सबै विकृत पनि हुँदैनन्। मादल र झ्याम्टा प्रयोग गर्दैमा लोकसंगीत बन्दैन भने र्‍याप मिसाउँदैमा लोकसंस्कृति नष्ट पनि हुँदैन। प्रश्न सिर्जनाको शैलीभन्दा त्यसको सांस्कृतिक चेतना, मौलिकता, स्रोत र जिम्मेवारीमा बढी छ।

हामीलाई आधुनिक भैली, नयाँ धुन र डिजिटल बजार चाहिन्छ, तर आफ्नै पहिचान, रैथाने लयप्रतिको सम्मान र लोकसम्पदाको इतिहास बिर्सेर होइन। कलाकारलाई सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता चाहिन्छ, तर सिर्जनालाई आलोचनाबाट मुक्त राख्नु हुँदैन।

भैलीको आत्मा सामूहिक स्वर, स्थानीय भाषा, घरआँगनको आत्मीयता, आशीर्वाद र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृतिमा बाँचेको छ।

भैलीको आत्मा हराएको होइन; हामीले त्यसलाई बजारको आवाजभित्र सुन्न छाडेका हौँ।

अब प्रश्न आधुनिकता स्वीकार गर्ने कि नगर्ने होइन; आधुनिकताको नाममा आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदा बेच्ने कि त्यसलाई सम्मानपूर्वक नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने भन्ने हो।